MODEL KOMUNIKASI INOVASI SIKLIKAL PADA PERGURUAN TINGGI TERBUKA DAN JARAK JAUH DI ERA TRANSFORMASI DIGITAL

Authors

  • Mochamad Priono Universitas Terbuka
  • Gunawan Wiradharma Universitas Terbuka
  • Hasanuddin Universitas Terbuka
  • Mario Aditya Prasetyo Universitas Terbuka
  • Khaerul Anam Universitas Terbuka

DOI:

https://doi.org/10.51878/academia.v6i4.13128

Keywords:

Komunikasi Inovasi, PTJJ, Universitas Terbuka, Difusi Inovasi, Transformasi Digital

Abstract

ABSTRACT

Digital transformation has encouraged Open and Distance Higher Education (ODHE) institutions to develop innovation communication strategies capable of effectively engaging diverse stakeholders. However, a communication model that specifically reflects the characteristics of Indonesian ODHE institutions remains limited. This study aims to develop an innovation communication model that is adaptive to digital transformation, cross-unit collaboration, and the needs of distance learners. A qualitative approach with a case study design was employed at Universitas Terbuka, Indonesia's national open and distance higher education institution. Data were collected through in-depth interviews, document analysis, and institutional communication archives, and were analyzed using thematic analysis involving coding, categorization, and theme synthesis. The findings reveal that innovation communication in ODHE is a complex organizational process characterized by multilevel interactions, multichannel communication, collaboration, and continuous cyclical implementation. The study highlights the importance of cross-unit coordination, integrated digital communication channels, message adaptation for distance learners, implementation support, management of organizational and technological barriers, and the utilization of stakeholder feedback for continuous improvement. Based on these findings, the study proposes an innovation communication model consisting of seven key components: innovation actor mapping, cross-unit coordination, communication channel integration, message adaptation, implementation support, participation and feedback, and continuous evaluation. This model contributes to the advancement of innovation diffusion theory within the context of digital open and distance higher education while offering strategic recommendations for improving innovation implementation in open universities.


ABSTRAK

Transformasi digital telah mendorong Perguruan Tinggi Terbuka dan Jarak Jauh (PTJJ) untuk mengembangkan komunikasi inovasi yang mampu menjangkau berbagai pemangku kepentingan secara efektif, namun belum tersedia model komunikasi inovasi yang secara khusus menggambarkan karakteristik PTJJ di Indonesia. Penelitian ini bertujuan mengembangkan model komunikasi inovasi pada PTJJ yang adaptif terhadap dinamika digital, kolaborasi lintas unit, dan kebutuhan pembelajar jarak jauh. Penelitian menggunakan pendekatan kualitatif dengan desain studi kasus di Universitas Terbuka sebagai institusi PTJJ berskala nasional. Data dikumpulkan melalui wawancara mendalam, studi dokumentasi, serta penelusuran arsip dan kanal komunikasi resmi, kemudian dianalisis menggunakan analisis tematik melalui proses pengodean, kategorisasi, dan sintesis tema. Hasil penelitian menunjukkan bahwa komunikasi inovasi di PTJJ merupakan proses organisasi yang bersifat multilevel, multikanal, kolaboratif, dan berlangsung secara siklikal. Temuan utama menegaskan pentingnya koordinasi lintas unit, integrasi komunikasi digital, adaptasi pesan sesuai karakteristik pembelajar, pendampingan implementasi, pengelolaan hambatan organisasi dan teknologi, serta pemanfaatan umpan balik sebagai dasar penyempurnaan inovasi. Berdasarkan temuan tersebut, penelitian ini menghasilkan model komunikasi inovasi PTJJ yang terdiri atas tujuh komponen utama, yaitu pemetaan aktor inovasi, koordinasi lintas unit, integrasi kanal komunikasi, adaptasi pesan, pendampingan implementasi, partisipasi dan umpan balik, serta evaluasi berkelanjutan. Model ini memperkaya pengembangan teori difusi inovasi dalam konteks PTJJ digital sekaligus memberikan rekomendasi strategis bagi perguruan tinggi terbuka dalam meningkatkan efektivitas implementasi inovasi.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Azzahra, R., Ismail, F., & Afgani, M. W. (2025). Proses inovasi pendidikan: Keputusan, difusi, dan diseminasi. Jurnal Ilmiah Wahana Pendidikan, 11(9.B), 118–125.

http://jurnal.peneliti.net/index.php/JIWP/article/view/11488

Arbiani, E. M., & Juraidah, A. (2025). Peran media sosial sebagai sarana komunikasi pendidikan bagi mahasiswa di era digital. Al-Qolamuna: Journal Komunikasi dan Penyiaran Islam, 2(4), 477–489.

https://journal.salahuddinal-ayyubi.com/index.php/AQJKPI/article/view/640

Citra, N. P., Hadna, A. H., & Djunaedi, A. (2024). Perkembangan pengelolaan inovasi daerah: Bidang penelitian dan pengembangan Pemerintah Kota Bekasi tahun 2017–2022. Jurnal Administrasi Publik, 20(1), 21–50.

http://makassar.lan.go.id/jap/index.php/jap/article/view/252

Fardiansyah, R., Putri, I., & Istighfarany, A. G. (2025). Transformasi komunikasi organisasi melalui digitalisasi. Berajah Journal, 5(6), 539–551.

https://doi.org/10.47353/bj.v5i6.634

Hudhriah, S., Rahman, A. M., Rayhansyah, A., & Nisa, P. K. (2024). Peran komunikasi virtual sebagai metode pembelajaran jarak jauh. AKSIOMA: Jurnal Sains Ekonomi dan Edukasi, 1(5), 231–242. https://doi.org/10.62335/3wz2nc74

Karlina, L. (2025). Dinamika adaptasi guru sekolah dasar terhadap pemanfaatan media pembelajaran digital: Studi kasus di Universitas Terbuka. Proceeding AISELT, 10(2). https://jurnal.untirta.ac.id/index.php/aiselt/article/view/37166

Lamangantjo, C. J., & Jannah, M. (2024). Penguatan tata kelola dan kelembagaan industri biopestisida: Strategi inovatif menuju pertanian berkelanjutan di Kabupaten Gorontalo. MOPOONUWA: Jurnal Pengabdian Kepada Masyarakat, 1(3), 113–119.

https://ejurnal.bio.fmipa.ung.ac.id/index.php/mopoonuwa/article/view/16

Pascawati, J., Patahillah, H. H. B., & Hidayatullah, F. (2025). Menjembatani jarak komunikasi dalam pembelajaran teori sosial di pendidikan tinggi. Jurnal Penelitian Ilmu Pendidikan Indonesia, 4(4), 2178–2186. https://doi.org/10.31004/jpion.v4i4.726

Puspitasari, N. D., & Aslan, A. (2025). Transformasi komunikasi organisasi melalui teknologi digital: Studi literatur terbaru. Jurnal Komunikasi, 3(3), 934–943.

https://ecosemica.net/index.php/KOMUNIKASI/article/view/1011

Putriwan, M., Arifin, A. N., & Aisyah, N. (2025). Systematic literature review: Tren penggunaan dan efektivitas media pembelajaran digital dalam konteks pendidikan abad ke-21. Edukasiana: Jurnal Inovasi Pendidikan, 4(4), 2456–2477.

https://ejournal.papanda.org/index.php/edukasiana/article/view/2746

Riatun, R., & Alvin, S. (2023). Evaluasi pengalaman belajar mahasiswa dalam pembelajaran jarak jauh: Studi kasus di UMN. Academy of Education Journal, 14(2), 423–434.

https://doi.org/10.47200/aoej.v14i2.1707

Ritonga, M. S., Zaid, M., & Putri, R. D. (2026). Proses inovasi pendidikan: Tahapan adopsi, difusi, dan diseminasi inovasi dalam sistem pendidikan. Jurnal Pendidikan Agama Islam Al-Maidah, 2(1).

https://jurnal.almaidah.or.id/index.php/TARBIYAH/en/article/view/799

Robiansyah, Y., Suryana, A., & Octavianti, M. (2025). Komunikasi inovasi platform PaDi UMKM pada PT. Telkom Indonesia. MUKASI: Jurnal Ilmu Komunikasi, 4(4), 1237–1250. https://doi.org/10.54259/mukasi.v4i4.5228

Sakinah, N., Krisdianto, B. M., Al Bifary, I., & Faustine, P. (2025). Analisis bibliometrik: Perkembangan penelitian rumpun ilmu sosial menggunakan teori difusi inovasi. Comdent: Communication Student Journal, 3(2), 265–282.

https://jurnal.unpad.ac.id/comdent/article/view/67437

Sazan, D. (2023). Penilaian persepsi dan kualiti perkongsian pengetahuan berasaskan Moodle dalam kalangan mahasiswa: Satu tinjauan pembelajaran terbuka dan jarak jauh. Practitioner Research, 5, 179–203. https://doi.org/10.32890/pr2023.5.9

Seminar, A. U., & Sarwoprasodjo, S. (2023). Perspektif komunikasi dalam pembelajaran jarak jauh: Membangun kehadiran pengajar dan kehadiran sosial. Jurnal Penyuluhan, 19(1), 34. https://doi.org/10.25015/19202343302

Sembada, W. Y., Melinda, A., & Sutowo, I. R. I. (2022). Hambatan komunikasi organisasi mahasiswa selama masa pembelajaran jarak jauh pada perguruan tinggi di Jakarta. Jurnal Pustaka Komunikasi, 5(2), 218–232.

http://journal.moestopo.ac.id/index.php/pustakom/article/view/1937

Setiawan, I., & Arti, N. D. B. (2024). Hubungan inovasi pemerintahan terhadap restrukturisasi pemerintahan di Indonesia. Jurnal Ilmiah Administrasi Pemerintahan Daerah, 16(2), 234–248. https://orcid.org/0000-0002-5986-0043

Singun, A. J. (2025). Unveiling the barriers to digital transformation in higher education institutions: A systematic literature review. Discover Education, 4(1), 37.

https://doi.org/10.1007/s44217-025-00430-9

Sunanto, L. (2025). Systematic literature review pengembangan kurikulum adaptif sekolah dasar di era digital. Sinergi: Jurnal Ilmiah Multidisiplin, 1(2), 802–814.

https://publikasi.ahlalkamal.com/index.php/sinergi/article/view/89

Uli, N. Z., Agustyawati, D., Al Zarliani, W. O., Suherman, L. O. A., & Daholu, A. (2025). Hybrid marketing dalam pendidikan tinggi: Studi efektivitas sosialisasi online dan offline terhadap minat mahasiswa baru. Room of Civil Society Development, 4(1), 211–221. https://doi.org/10.59110/rcsd.536

Wu, Y. J., Goh, M., & Mai, Y. (2023). Social innovation and higher education: Evolution and future promise. Humanities and Social Sciences Communications, 10(1), 283.

https://doi.org/10.1057/s41599-023-01759-y

Yudistira, H. (2025). Systematic literatur review dengan metode PRISMA: Efektivitas komunikasi profesional dalam penyusunan dan penyampaian strategi manajemen sumber daya manusia di era digital. Journal of Science Education and Management Business, 4(3), 786–794. https://doi.org/10.62357/joseamb.v4i3.833

Downloads

Published

2026-09-05

How to Cite

Priono, M., Wiradharma, G., Hasanuddin, Prasetyo, M. A., & Anam, K. (2026). MODEL KOMUNIKASI INOVASI SIKLIKAL PADA PERGURUAN TINGGI TERBUKA DAN JARAK JAUH DI ERA TRANSFORMASI DIGITAL. ACADEMIA: Jurnal Inovasi Riset Akademik, 6(4), 2922–2933. https://doi.org/10.51878/academia.v6i4.13128

Issue

Section

Articles